Насия савдо ва кредит фарқи

“Насия ҳам кредит-ку, фарқи нима?” — Ўзбекистонда жуда кўп бериладиган савол. Аслида улар бир хил нарса эмас. Бу дарсда фарқини, ҳақиқий нархни қандай ҳисоблашни ва нима учун иккаласида ҳам эҳтиёт бўлиш кераклигини кўриб чиқамиз.

Кредит нима?

Кредитда сизга пул қарз берилади.

Масалан, сиз 100 000 000 сўм кредит олдингиз ва шартномага кўра 130 000 000 сўм қилиб қайтарасиз:

100 млн қарз → 130 млн қайтариш

Бу ерда қўшимча 30 млн сўм — фоиз.

Насия савдо нима?

Насия савдода эса сизга пул қарз берилмайди. Товар сотилади, тўлови эса кейинроқ амалга оширилади.

• Нақд нархи — 200 000 000 сўм
• Насия нархи — 240 000 000 сўм

Агар савдо вақтида “Автомобил 240 млн сўмга, 24 ой муддатга сотилди” деб якуний нарх ва муддат аниқ келишилса — бу насия савдо ҳисобланади.

Ҳақиқий нархни ҳисобланг

Ўзбекистонда автомобилни насияга олиш жуда оммалашган. Азиз ҳам оиласи учун машина олмоқчи:

Бу ерда фақат “Ойига қанча тўлайман?” деб қараманг. Энг муҳим савол: “Охирида жами қанча пул тўлайман?”

50 млн + 24 × 7,92 млн ≈ 240 млн сўм

Демак, машинанинг Азиз учун ҳақиқий нархи — 240 млн сўм, 200 млн эмас.

Насия ҳам ҳар доим хавфсиз эмас

Насия савдо шариатга мувофиқ бўлиши мумкин. Лекин шартномани барибир диққат билан текшириш керак. Масалан, кечиктирилган тўлов учун:

• фоиз ҳисоблаш;
• қарзга фоиз қўшиш;
• муддат узайгани учун қўшимча фоиз

каби шартлар бўлса, масала ўзгаради.

Унда насия ҳам, кредит ҳам олмаслик керакми?

Молиявий саводли инсоннинг асосий мақсади — қарз олиш имкониятини максимал ишлатиш эмас, қарзга эҳтиёжни камайтириш. Чунки қарз бугунги харидни амалга оширади, лекин келажакдаги даромадингизни банд қилиб қўяди.

Масалан, 2 йил давомида ҳар ой 8 млн сўм машина тўловига кетса:

• жамғарма камаяди;
• фавқулодда фонд яратиш қийинлашади;
• бошқа мақсадлар кечикади;
• даромад камайиб қолса, босим ошади.

Энг хавфлиси эса қарз айланаси:

Аввал жамғариб кўринг

Ўзингизга “Мен буни насияга ола оламанми?” эмас, “Менга бу нарса ҳозир ҳақиқатан ҳам керакми?” деб савол беринг.

Агар ойига 8 млн сўм насия тўлай олсангиз, шу 8 млн ни ўзингиз учун жамғариб кўринг:

Бу билан сиз нафақат пул йиғасиз, балки қарзсиз харид қилиш одатини ҳам шакллантирасиз.

Молиявий саводли инсон нима қилади?

1. Аввал эҳтиёжини баҳолайди.
2. Жамғариб олиш имкониятини кўради.
3. Қарз керак бўлса, жами харажат ва хавфни ҳисоблайди.
4. Шартноманинг шариатга мувофиқлигини текширади.
5. Даромадидан юқори ҳаёт тарзига ўтмайди.

Хулоса

• Кредит — пул қарз олинади; насия — товар муддатли тўловга сотиб олинади.
• Ҳар доим “жами қанча тўлайман?” деб ҳисобланг.
• Насияда ҳам кечикиш учун фоиз шартлари бўлса, масала ўзгаради.
• Қарз олиш мумкинлиги — уни олиш керак дегани эмас; аввал жамғариб кўринг.

Ҳақиқий молиявий эркинлик — қанча қарз олишингизда эмас, қанча мажбуриятсиз яшай олишингизда.