Ғарар
Шартномадаги ноаниқлик ва хавфли мавҳумлик.
Асосий 3 фикр
- Ғарар — шартномадаги ҳаддан ортиқ ноаниқлик: мол, нарх ёки топширишда.
- Кичик, олдини олиб бўлмайдиган ноаниқлик кечирилади; катта ғарар шартномани бузади.
- Оддий бизнес хавфи ғарар эмас; шартномага нима, қанча, сифати, қачон ва нархини ёзинг.
Савдода икки томон нима олаётгани ва нима бераётганини аниқ билиши керак. Агар шартномада нарса, нарх ёки муддат ҳаддан ташқари ноаниқ бўлса, бу ғарар дейилади. Ислом бундай ноаниқликни тақиқлайди, чунки у жанжал ва адолатсизликка олиб келади.
Ғарар нима?
“Ғарар” арабча сўз бўлиб, “хавф, алданиш эҳтимоли” деган маънони беради. Шариатда у — натижаси номаълум, бир томон алданиб қолиши мумкин бўлган шартнома.
Муслим ривоят қилган ҳадис мазмуни: Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам ғарар савдосидан қайтардилар.
Ғарар одатда уч жойда учрайди:
- Мол ноаниқ. Нима сотилаётгани, унинг сифати ёки миқдори маълум эмас.
- Нарх ноаниқ. “Кейин қанча бўлса, шунча тўлайсан.”
- Топшириш ноаниқ. Мол топширилиши мумкинми ёки йўқми — билинмайди.
Классик ва кундалик мисоллар
Фиқҳ китобларида келтириладиган классик мисоллар: сувдаги балиқни, ҳаводаги қушни ёки қочиб кетган ҳайвонни сотиш. Сотувчи уни топшира оладими — номаълум.
Бугунги ҳаётдан мисоллар:
- Ичида нима борлиги айтилмаган “сирли қути”ни пулга сотиш.
- “Уйни сотаман, нархини кейин келишамиз” деб шартнома имзолаш.
- Ҳали ўзингизда йўқ, қачон келиши номаълум молни аниқ нархга сотиш.
- “Бир йил давомида қанча ҳосил чиқса, ҳаммаси сеники” деб, ҳосил ҳали кўринмасдан олдин сотиш.
Кичик ва катта ғарар
Ҳаётда юз фоиз аниқлик бўлмайди. Шунинг учун олимлар ғарарни иккига ажратадилар:
| Кичик ғарар | Катта (ҳаддан ортиқ) ғарар | |
|---|---|---|
| Таърифи | Одатда эътибор берилмайдиган ноаниқлик | Шартноманинг асосига таъсир қиладиган ноаниқлик |
| Ҳукми | Кечирилади | Шартномани бузади |
| Мисол | Уй пойдеворининг ичини кўрмасдан уй олиш | Қандай уй эканини кўрмасдан ва билмасдан сотиб олиш |
| Мисол | Тарвузнинг ичини кесмасдан олиш | “Шу қопдаги нарса” деб ичини айтмасдан сотиш |
Мезон оддий: агар ноаниқлик одатда жанжалга сабаб бўлмаса ва ундан қочиш қийин бўлса — кичик. Агар у бир томонни алданишга ёки катта зарарга олиб келиши мумкин бўлса — катта.
Ҳаётий мисол
Карим ака дўконига мол излаяпти. Бир етказиб берувчи таклиф қилади: “Менга ҳозир 30 000 000 сўм беринг, кейинги ой турли маҳсулотлардан бир партия олиб келаман. Нима ва қанча бўлиши — бозорга қараб.”
Бу шартномада на мол тури, на миқдори, на сифати аниқ. Карим ака 30 млн сўм тўлайди, лекин эвазига нима олишини билмайди — бу катта ғарар.
Карим ака шартномани ўзгартиришни сўрайди: маҳсулот номлари, миқдори, сифати, нархи ва топшириш санаси ёзма равишда белгиланади. Энди иккала томон ҳам нимага рози бўлганини аниқ билади.
Хулоса
- Ғарар — шартномадаги ҳаддан ортиқ ноаниқлик: мол, нарх ёки топширишда.
- Кичик, олдини олиб бўлмайдиган ноаниқлик кечирилади; катта ғарар шартномани бузади.
- Оддий бизнес хавфи ғарар эмас — ғарар шартноманинг ўзидаги ноаниқликдир.
- Шартномани ёзинг: нима, қанча, қандай сифатда, қачон ва қандай нархда.
Ўзингизни текширинг
3 та савол. Жавобдан кейин дарҳол изоҳ чиқади, натижа ҳеч қаерга ёзилмайди.
1.Мадина бозорда тарвузни ичини кесиб кўрмасдан сотиб олди. Дарсга кўра бу қандай ноаниқлик?
2.Сотувчи: «Уйни сотаман, ҳозир шартномани имзолаймиз, нархини кейин келишамиз» дейди. Ғарар шартноманинг қайси қисмида?
3.Бир киши қочиб кетган ҳайвонини аниқ нархга сотмоқчи. Фиқҳ китобларидаги бу классик мисолда асосий ноаниқлик нимада?
Бугун қилинг
Битта келишувингизни ғарарга текширинг
Билим амалда мустаҳкамланади: бунга 15 дақиқа кифоя.