G‘arar
Shartnomadagi noaniqlik va xavfli mavhumlik.
Asosiy 3 fikr
- G‘arar — shartnomadagi haddan ortiq noaniqlik: mol, narx yoki topshirishda.
- Kichik, oldini olib bo‘lmaydigan noaniqlik kechiriladi; katta g‘arar shartnomani buzadi.
- Oddiy biznes xavfi g‘arar emas; shartnomaga nima, qancha, sifati, qachon va narxini yozing.
Savdoda ikki tomon nima olayotgani va nima berayotganini aniq bilishi kerak. Agar shartnomada narsa, narx yoki muddat haddan tashqari noaniq bo‘lsa, bu g‘arar deyiladi. Islom bunday noaniqlikni taqiqlaydi, chunki u janjal va adolatsizlikka olib keladi.
G‘arar nima?
“G‘arar” arabcha so‘z bo‘lib, “xavf, aldanish ehtimoli” degan ma’noni beradi. Shariatda u — natijasi noma’lum, bir tomon aldanib qolishi mumkin bo‘lgan shartnoma.
Muslim rivoyat qilgan hadis mazmuni: Rasululloh sollallohu alayhi vasallam g‘arar savdosidan qaytardilar.
G‘arar odatda uch joyda uchraydi:
- Mol noaniq. Nima sotilayotgani, uning sifati yoki miqdori ma’lum emas.
- Narx noaniq. “Keyin qancha bo‘lsa, shuncha to‘laysan.”
- Topshirish noaniq. Mol topshirilishi mumkinmi yoki yo‘qmi — bilinmaydi.
Klassik va kundalik misollar
Fiqh kitoblarida keltiriladigan klassik misollar: suvdagi baliqni, havodagi qushni yoki qochib ketgan hayvonni sotish. Sotuvchi uni topshira oladimi — noma’lum.
Bugungi hayotdan misollar:
- Ichida nima borligi aytilmagan “sirli quti”ni pulga sotish.
- “Uyni sotaman, narxini keyin kelishamiz” deb shartnoma imzolash.
- Hali o‘zingizda yo‘q, qachon kelishi noma’lum molni aniq narxga sotish.
- “Bir yil davomida qancha hosil chiqsa, hammasi seniki” deb, hosil hali ko‘rinmasdan oldin sotish.
Kichik va katta g‘arar
Hayotda yuz foiz aniqlik bo‘lmaydi. Shuning uchun olimlar g‘ararni ikkiga ajratadilar:
| Kichik g‘arar | Katta (haddan ortiq) g‘arar | |
|---|---|---|
| Ta’rifi | Odatda e’tibor berilmaydigan noaniqlik | Shartnomaning asosiga ta’sir qiladigan noaniqlik |
| Hukmi | Kechiriladi | Shartnomani buzadi |
| Misol | Uy poydevorining ichini ko‘rmasdan uy olish | Qanday uy ekanini ko‘rmasdan va bilmasdan sotib olish |
| Misol | Tarvuzning ichini kesmasdan olish | “Shu qopdagi narsa” deb ichini aytmasdan sotish |
Mezon oddiy: agar noaniqlik odatda janjalga sabab bo‘lmasa va undan qochish qiyin bo‘lsa — kichik. Agar u bir tomonni aldanishga yoki katta zararga olib kelishi mumkin bo‘lsa — katta.
Hayotiy misol
Karim aka do‘koniga mol izlayapti. Bir yetkazib beruvchi taklif qiladi: “Menga hozir 30 000 000 so‘m bering, keyingi oy turli mahsulotlardan bir partiya olib kelaman. Nima va qancha bo‘lishi — bozorga qarab.”
Bu shartnomada na mol turi, na miqdori, na sifati aniq. Karim aka 30 mln so‘m to‘laydi, lekin evaziga nima olishini bilmaydi — bu katta g‘arar.
Karim aka shartnomani o‘zgartirishni so‘raydi: mahsulot nomlari, miqdori, sifati, narxi va topshirish sanasi yozma ravishda belgilanadi. Endi ikkala tomon ham nimaga rozi bo‘lganini aniq biladi.
Xulosa
- G‘arar — shartnomadagi haddan ortiq noaniqlik: mol, narx yoki topshirishda.
- Kichik, oldini olib bo‘lmaydigan noaniqlik kechiriladi; katta g‘arar shartnomani buzadi.
- Oddiy biznes xavfi g‘arar emas — g‘arar shartnomaning o‘zidagi noaniqlikdir.
- Shartnomani yozing: nima, qancha, qanday sifatda, qachon va qanday narxda.
O‘zingizni tekshiring
3 ta savol. Javobdan keyin darhol izoh chiqadi, natija hech qayerga yozilmaydi.
1.Madina bozorda tarvuzni ichini kesib ko‘rmasdan sotib oldi. Darsga ko‘ra bu qanday noaniqlik?
2.Sotuvchi: «Uyni sotaman, hozir shartnomani imzolaymiz, narxini keyin kelishamiz» deydi. G‘arar shartnomaning qaysi qismida?
3.Bir kishi qochib ketgan hayvonini aniq narxga sotmoqchi. Fiqh kitoblaridagi bu klassik misolda asosiy noaniqlik nimada?
Bugun qiling
Bitta kelishuvingizni g‘ararga tekshiring
Bilim amalda mustahkamlanadi: bunga 15 daqiqa kifoya.