Riba nima?
Qarzga qo‘shiladigan ortiqcha va uning zamonaviy ko‘rinishlari.
Asosiy 3 fikr
- Riba — qarz yoki ayirboshlashda shart qilib olinadigan, hech qanday qarshiliksiz ortiqcha; u qat’iy harom.
- Ikki turi bor: muddat uchun ortiqcha (nasiya) va bir xil narsani ortig‘i bilan almashish (fadl).
- Islom foydani taqiqlamaydi: foyda savdo, mehnat va xavfni bo‘lishish orqali kelishi kerak.
Kredit, depozit, nasiya — bularning hammasida bir savol bor: qarz ustiga qo‘shimcha to‘lov bormi? Islomda bunday qo‘shimcha riba deyiladi va u qat’iy harom qilingan. Bu darsda riba nima ekanini, uning turlarini va bugungi hayotdagi ko‘rinishlarini sodda tilda tushuntiramiz.
Riba nima?
“Riba” arabcha so‘z bo‘lib, “ortish, ko‘payish” degan ma’noni beradi. Shariatda esa u — qarz yoki ayirboshlashda hech qanday qarshiliksiz, shart qilib olinadigan ortiqcha.
Qur’onda bu masala aniq bayon qilingan. Baqara surasi, 275-oyat mazmuni: Alloh savdoni halol, ribani harom qildi.
Muslim rivoyat qilgan hadis mazmuni: Rasululloh sollallohu alayhi vasallam riba yeguvchini, uni beruvchini, uni yozib beruvchini va unga guvoh bo‘luvchilarni la’natladilar va “ular barobar” dedilar.
Ribaning ikki turi
1. Riba an-nasi’a — muddat uchun ortiqcha
Bu eng keng tarqalgan turi. Pul qarzga beriladi va qaytarishda muddat evaziga ortiqcha shart qilinadi.
Misol: 10 000 000 so‘m qarz berib, “bir yildan keyin 12 000 000 so‘m qaytarasan” deyish. Qo‘shimcha 2 000 000 so‘m — riba.
2. Riba al-fadl — bir xil narsani ortig‘i bilan almashish
Muslim rivoyat qilgan hadisda oltin, kumush, bug‘doy, arpa, xurmo va tuz sanab o‘tilgan: bir xil turdagi narsa o‘zaro almashtirilsa, teng miqdorda va qo‘lma-qo‘l bo‘lishi kerak.
Misol: 10 gramm eski oltin taqinchoqni do‘konda 8 gramm yangi oltinga to‘g‘ridan-to‘g‘ri almashtirish. To‘g‘ri yo‘l — eski oltinni pulga sotish, keyin shu pulga yangisini sotib olish.
Valyuta ayirboshlashda ham shu qoidaga o‘xshash talab bor: almashuv bir majlisning o‘zida, qo‘lma-qo‘l bo‘lishi kerak. Tafsilotlar bo‘yicha olimlar fikrlari bor, aniq holat uchun imomdan so‘rang.
Bugungi hayotdagi ko‘rinishlari
| Holat | Nima uchun riba? |
|---|---|
| Foizli bank krediti | Qarz ustiga muddat uchun foiz to‘lanadi |
| Foizli depozit | Bankka berilgan pul (qarz) uchun kafolatlangan foiz olinadi |
| Kredit karta foizi | Ishlatilgan pul uchun foiz qo‘shiladi |
| Kechikkan to‘lovga foiz yoki penya | Qarz muddat o‘tgani uchun oshiriladi |
| Do‘stga “ustiga qo‘shib qaytarasan” sharti bilan qarz | Qarzdan shart qilingan foyda |
Nima uchun harom?
- Adolatsizlik. Qarz beruvchining foydasi kafolatlangan, butun xavf esa qarzdorda.
- Qarz tuzog‘i. Foiz ustiga foiz qo‘shilib, odam yillab qarzdan chiqa olmaydi.
- Real ishdan uzilish. Pul hech qanday mahsulot yoki xizmat yaratmasdan ko‘payadi.
- Ijtimoiy tengsizlik. Boylar boyib, muhtojlar qarzga botib boradi.
Islom foyda olishni taqiqlamaydi. U foydaning savdo, mehnat va xavfni bo‘lishish orqali kelishini talab qiladi. Shuning uchun murobaha, mushoraka, muzoraba, ijora kabi shartnomalar bor.
Hayotiy misol
Aziz uy uchun 200 000 000 so‘m kerakligini hisoblaydi. Oddiy kreditda bank unga pul beradi va har yili qolgan qarzga foiz qo‘shadi. Agar to‘lov kechiksa, ustiga penya ham qo‘shiladi.
Aziz boshqa yo‘llarni o‘rganadi: avval jamg‘arish, oiladan foizsiz qarz olish (qard hasan) yoki sheriklik asosidagi uy xaridi (mushoraka). Qaysi yo‘l unga mos ekanini aniqlash uchun u shartnomani imomga ko‘rsatib maslahatlashadi.
Xulosa
- Riba — qarz yoki ayirboshlashda shart qilib olinadigan qarshiliksiz ortiqcha.
- Ikki turi bor: muddat uchun ortiqcha (nasiya) va bir xil narsani ortig‘i bilan almashish (fadl).
- Foizli kredit, foizli depozit va kechikish foizi — ribaning bugungi ko‘rinishlari.
- Aniq bank mahsuloti bo‘yicha imom yoki fatvo.uz dan so‘rang.
O‘zingizni tekshiring
3 ta savol. Javobdan keyin darhol izoh chiqadi, natija hech qayerga yozilmaydi.
1.Bir kishi do‘stiga 5 000 000 so‘m qarz berib, «olti oydan keyin 5 500 000 so‘m qaytarasan» deb shart qo‘ydi. Ortiqcha 500 000 so‘m nima?
2.Foizli depozitda siz bankdan qarz olmaysiz, aksincha unga pul qo‘yasiz. Dars nega uni ribaning bugungi ko‘rinishlari qatoriga qo‘shadi?
3.Madina: «Men foizli qarzni faqat to‘layman, foydani bank oladi — demak, riba faqat bankning zimmasida» deydi. Darsdagi hadis mazmuniga ko‘ra qaysi fikr to‘g‘ri?
Bugun qiling
Moliyaviy shartnomalaringizni foizga tekshiring
Bilim amalda mustahkamlanadi: bunga 15 daqiqa kifoya.