Риба нима?
Қарзга қўшиладиган ортиқча ва унинг замонавий кўринишлари.
Асосий 3 фикр
- Риба — қарз ёки айирбошлашда шарт қилиб олинадиган, ҳеч қандай қаршиликсиз ортиқча; у қатъий ҳаром.
- Икки тури бор: муддат учун ортиқча (насия) ва бир хил нарсани ортиғи билан алмашиш (фадл).
- Ислом фойдани тақиқламайди: фойда савдо, меҳнат ва хавфни бўлишиш орқали келиши керак.
Кредит, депозит, насия — буларнинг ҳаммасида бир савол бор: қарз устига қўшимча тўлов борми? Исломда бундай қўшимча риба дейилади ва у қатъий ҳаром қилинган. Бу дарсда риба нима эканини, унинг турларини ва бугунги ҳаётдаги кўринишларини содда тилда тушунтирамиз.
Риба нима?
“Риба” арабча сўз бўлиб, “ортиш, кўпайиш” деган маънони беради. Шариатда эса у — қарз ёки айирбошлашда ҳеч қандай қаршиликсиз, шарт қилиб олинадиган ортиқча.
Қуръонда бу масала аниқ баён қилинган. Бақара сураси, 275-оят мазмуни: Аллоҳ савдони ҳалол, рибани ҳаром қилди.
Муслим ривоят қилган ҳадис мазмуни: Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам риба егувчини, уни берувчини, уни ёзиб берувчини ва унга гувоҳ бўлувчиларни лаънатладилар ва “улар баробар” дедилар.
Рибанинг икки тури
1. Риба ан-насиъа — муддат учун ортиқча
Бу энг кенг тарқалган тури. Пул қарзга берилади ва қайтаришда муддат эвазига ортиқча шарт қилинади.
Мисол: 10 000 000 сўм қарз бериб, “бир йилдан кейин 12 000 000 сўм қайтарасан” дейиш. Қўшимча 2 000 000 сўм — риба.
2. Риба ал-фадл — бир хил нарсани ортиғи билан алмашиш
Муслим ривоят қилган ҳадисда олтин, кумуш, буғдой, арпа, хурмо ва туз санаб ўтилган: бир хил турдаги нарса ўзаро алмаштирилса, тенг миқдорда ва қўлма-қўл бўлиши керак.
Мисол: 10 грамм эски олтин тақинчоқни дўконда 8 грамм янги олтинга тўғридан-тўғри алмаштириш. Тўғри йўл — эски олтинни пулга сотиш, кейин шу пулга янгисини сотиб олиш.
Валюта айирбошлашда ҳам шу қоидага ўхшаш талаб бор: алмашув бир мажлиснинг ўзида, қўлма-қўл бўлиши керак. Тафсилотлар бўйича олимлар фикрлари бор, аниқ ҳолат учун имомдан сўранг.
Бугунги ҳаётдаги кўринишлари
| Ҳолат | Нима учун риба? |
|---|---|
| Фоизли банк кредити | Қарз устига муддат учун фоиз тўланади |
| Фоизли депозит | Банкка берилган пул (қарз) учун кафолатланган фоиз олинади |
| Кредит карта фоизи | Ишлатилган пул учун фоиз қўшилади |
| Кечиккан тўловга фоиз ёки пеня | Қарз муддат ўтгани учун оширилади |
| Дўстга “устига қўшиб қайтарасан” шарти билан қарз | Қарздан шарт қилинган фойда |
Нима учун ҳаром?
- Адолатсизлик. Қарз берувчининг фойдаси кафолатланган, бутун хавф эса қарздорда.
- Қарз тузоғи. Фоиз устига фоиз қўшилиб, одам йиллаб қарздан чиқа олмайди.
- Реал ишдан узилиш. Пул ҳеч қандай маҳсулот ёки хизмат яратмасдан кўпаяди.
- Ижтимоий тенгсизлик. Бойлар бойиб, муҳтожлар қарзга ботиб боради.
Ислом фойда олишни тақиқламайди. У фойданинг савдо, меҳнат ва хавфни бўлишиш орқали келишини талаб қилади. Шунинг учун муробаҳа, мушорака, музораба, ижора каби шартномалар бор.
Ҳаётий мисол
Азиз уй учун 200 000 000 сўм кераклигини ҳисоблайди. Оддий кредитда банк унга пул беради ва ҳар йили қолган қарзга фоиз қўшади. Агар тўлов кечикса, устига пеня ҳам қўшилади.
Азиз бошқа йўлларни ўрганади: аввал жамғариш, оиладан фоизсиз қарз олиш (қард ҳасан) ёки шериклик асосидаги уй хариди (мушорака). Қайси йўл унга мос эканини аниқлаш учун у шартномани имомга кўрсатиб маслаҳатлашади.
Хулоса
- Риба — қарз ёки айирбошлашда шарт қилиб олинадиган қаршиликсиз ортиқча.
- Икки тури бор: муддат учун ортиқча (насия) ва бир хил нарсани ортиғи билан алмашиш (фадл).
- Фоизли кредит, фоизли депозит ва кечикиш фоизи — рибанинг бугунги кўринишлари.
- Аниқ банк маҳсулоти бўйича имом ёки fatvo.uz дан сўранг.
Ўзингизни текширинг
3 та савол. Жавобдан кейин дарҳол изоҳ чиқади, натижа ҳеч қаерга ёзилмайди.
1.Бир киши дўстига 5 000 000 сўм қарз бериб, «олти ойдан кейин 5 500 000 сўм қайтарасан» деб шарт қўйди. Ортиқча 500 000 сўм нима?
2.Фоизли депозитда сиз банкдан қарз олмайсиз, аксинча унга пул қўясиз. Дарс нега уни рибанинг бугунги кўринишлари қаторига қўшади?
3.Мадина: «Мен фоизли қарзни фақат тўлайман, фойдани банк олади — демак, риба фақат банкнинг зиммасида» дейди. Дарсдаги ҳадис мазмунига кўра қайси фикр тўғри?
Бугун қилинг
Молиявий шартномаларингизни фоизга текширинг
Билим амалда мустаҳкамланади: бунга 15 дақиқа кифоя.