Мушорака
Шериклик: фойда ва зарар келишув асосида бўлинади.
Асосий 3 фикр
- Мушорака — шериклар сармоясини бирлаштириб бирга иш юритади, ҳамма тенг ҳуқуқли шерик.
- Фойда келишилган нисбатда, зарар сармоя улушига қараб бўлинади; ҳеч кимга қатъий фойда кафолатланмайди.
- Камайиб борувчи мушоракада харидор шерик улушини сотиб олиб боради ва охирида уй тўлиқ уники бўлади.
Бир кишининг пули етмайди, лекин икки-уч киши бирлашса, катта иш бошлаш мумкин. Исломий молияда бундай ҳамкорлик мушорака, яъни шериклик дейилади. Унинг асосий ғояси оддий: фойдани ҳам, зарарни ҳам шериклар бирга кўтаради.
Мушорака нима?
Мушорака — икки ёки ундан ортиқ киши ўз сармоясини (капиталини) бирлаштириб, бирга иш юритадиган ва натижасини бўлишадиган шартнома. Сармоя пул, баъзан эса мол ёки мулк кўринишида бўлиши мумкин.
Кредитдан асосий фарқи: бу ерда бир томон қарз берувчи, иккинчиси қарздор эмас. Ҳамма — тенг ҳуқуқли шерик.
Фойда ва зарар қандай бўлинади?
Мушораканинг икки олтин қоидаси бор:
- Фойда — келишилган нисбатда. Шериклар шартномада фойдани қандай улушда бўлишни олдиндан ёзади, масалан 50/50 ёки 60/40. Фойда улуш сифатида белгиланади, “ойига 5 000 000 сўм” каби қатъий сумма сифатида эмас.
- Зарар — сармоя улушига қараб. Ким қанча пул қўйган бўлса, зарарни ҳам шу нисбатда кўтаради.
Яъни кўпроқ меҳнат қиладиган шерикка фойдадан кўпроқ улуш бериш келишилиши мумкин, лекин зарарни у фақат ўз сармояси улушида кўтаради. Фойда нисбатининг сармоя нисбатидан фарқ қилиши шартлари ҳақида мазҳаблар ўртасида тафсилотлар бор.
| Кредит | Мушорака | |
|---|---|---|
| Муносабат | Қарз берувчи ва қарздор | Шериклар |
| Даромад | Олдиндан белгиланган фоиз | Ҳақиқий фойдадан улуш |
| Зарар бўлса | Қарздор барибир тўлиқ тўлайди | Шериклар сармоясига қараб кўтаради |
| Кафолат | Қарз берувчининг даромади кафолатланган | Ҳеч кимнинг фойдаси кафолатланмайди |
Камайиб борувчи мушорака: уй хариди
Исломий молияда уй олиш учун камайиб борувчи мушорака (мушарака мутанақиса) усули ҳам қўлланилади. Унинг моҳияти қуйидагича:
Камайиб борувчи мушорака қадамлари
- 1Мижоз ва молия муассасаси уйни бирга сотиб олади — иккиси уйнинг шериги бўлади
- 2Мижоз уйда яшайди ва муассасанинг улушидан фойдалангани учун ижара ҳақи тўлайди
- 3Мижоз ҳар ой муассасанинг улушидан бир қисмини сотиб олади
- 4Муассасанинг улуши камайиб боради ва охирида уй тўлиқ мижозники бўлади
Бу ерда муассаса ҳақиқий шерик: уй унинг ҳам мулки. Шу билан бирга, бу усулда бир нечта шартнома (шериклик, ижара, улуш сотиш) бирлашади. Замонавий олимлар уни муайян шартлар билан жоиз деб ҳисоблайди, шартлар тафсилоти бўйича эса фикрлар бор.
Ҳаётий мисол
Азиз уй олмоқчи. Уйнинг нархи 400 000 000 сўм. Азизда 100 000 000 сўм бор, қолган 300 000 000 сўмни шерик қўяди.
- 25%Азиз
- 75%Шерик
Азиз уйда яшайди ва шерикнинг 75% улуши учун ижара тўлайди. Ҳар ой у ижарадан ташқари шерикнинг улушидан бир қисмини сотиб олади. Масалан, бир неча йилдан кейин Азизнинг улуши 60% га ошади, шерикники 40% га тушади — демак, ижара ҳам камаяди. Охирида уй тўлиқ Азизники бўлади.
Агар уйнинг қийматига зарар етса, масалан, ёнғин ёки табиий офат туфайли, зарарни шериклар ўз улушларига қараб кўтаради.
Хулоса
- Мушорака — сармояни бирлаштириб, бирга иш юритиш.
- Фойда келишилган нисбатда, зарар эса сармоя улушига қараб бўлинади.
- Ҳеч бир шерикка қатъий фойда кафолатланмайди.
- Камайиб борувчи мушорака уй олишнинг шерикликка асосланган усули; тафсилотларини мутахассисдан сўранг.
Ўзингизни текширинг
3 та савол. Жавобдан кейин дарҳол изоҳ чиқади, натижа ҳеч қаерга ёзилмайди.
1.Икки дўст бирга кафе очмоқда. Бири иккинчисига: «Нима бўлса ҳам, ойига 5 000 000 сўм оласан» деб ваъда беради. Дарсга кўра бу нима?
2.Мадина 30 000 000 сўм, Азиз 70 000 000 сўм қўйиб шериклик қилди. Мадина кўпроқ ишлагани учун фойдани 50/50 бўлишга келишди. Бир йилда 10 000 000 сўм зарар кўрилди. Мадинага қанча зарар тушади?
3.Камайиб борувчи мушоракада Азиз бир неча йилдан кейин уйнинг 60% ига эга бўлди, шерикнинг улуши 40% га тушди. Азиз тўлайдиган ижара билан нима бўлади?
Бугун қилинг
Шериклик келишуви учун текширув рўйхатини тузинг
Билим амалда мустаҳкамланади: бунга 15 дақиқа кифоя.