Mushoraka
Sheriklik: foyda va zarar kelishuv asosida bo‘linadi.
Asosiy 3 fikr
- Mushoraka — sheriklar sarmoyasini birlashtirib birga ish yuritadi, hamma teng huquqli sherik.
- Foyda kelishilgan nisbatda, zarar sarmoya ulushiga qarab bo‘linadi; hech kimga qat’iy foyda kafolatlanmaydi.
- Kamayib boruvchi mushorakada xaridor sherik ulushini sotib olib boradi va oxirida uy to‘liq uniki bo‘ladi.
Bir kishining puli yetmaydi, lekin ikki-uch kishi birlashsa, katta ish boshlash mumkin. Islomiy moliyada bunday hamkorlik mushoraka, ya’ni sheriklik deyiladi. Uning asosiy g‘oyasi oddiy: foydani ham, zararni ham sheriklar birga ko‘taradi.
Mushoraka nima?
Mushoraka — ikki yoki undan ortiq kishi o‘z sarmoyasini (kapitalini) birlashtirib, birga ish yuritadigan va natijasini bo‘lishadigan shartnoma. Sarmoya pul, ba’zan esa mol yoki mulk ko‘rinishida bo‘lishi mumkin.
Kreditdan asosiy farqi: bu yerda bir tomon qarz beruvchi, ikkinchisi qarzdor emas. Hamma — teng huquqli sherik.
Foyda va zarar qanday bo‘linadi?
Mushorakaning ikki oltin qoidasi bor:
- Foyda — kelishilgan nisbatda. Sheriklar shartnomada foydani qanday ulushda bo‘lishni oldindan yozadi, masalan 50/50 yoki 60/40. Foyda ulush sifatida belgilanadi, “oyiga 5 000 000 so‘m” kabi qat’iy summa sifatida emas.
- Zarar — sarmoya ulushiga qarab. Kim qancha pul qo‘ygan bo‘lsa, zararni ham shu nisbatda ko‘taradi.
Ya’ni ko‘proq mehnat qiladigan sherikka foydadan ko‘proq ulush berish kelishilishi mumkin, lekin zararni u faqat o‘z sarmoyasi ulushida ko‘taradi. Foyda nisbatining sarmoya nisbatidan farq qilishi shartlari haqida mazhablar o‘rtasida tafsilotlar bor.
| Kredit | Mushoraka | |
|---|---|---|
| Munosabat | Qarz beruvchi va qarzdor | Sheriklar |
| Daromad | Oldindan belgilangan foiz | Haqiqiy foydadan ulush |
| Zarar bo‘lsa | Qarzdor baribir to‘liq to‘laydi | Sheriklar sarmoyasiga qarab ko‘taradi |
| Kafolat | Qarz beruvchining daromadi kafolatlangan | Hech kimning foydasi kafolatlanmaydi |
Kamayib boruvchi mushoraka: uy xaridi
Islomiy moliyada uy olish uchun kamayib boruvchi mushoraka (musharaka mutanaqisa) usuli ham qo‘llaniladi. Uning mohiyati quyidagicha:
Kamayib boruvchi mushoraka qadamlari
- 1Mijoz va moliya muassasasi uyni birga sotib oladi — ikkisi uyning sherigi bo‘ladi
- 2Mijoz uyda yashaydi va muassasaning ulushidan foydalangani uchun ijara haqi to‘laydi
- 3Mijoz har oy muassasaning ulushidan bir qismini sotib oladi
- 4Muassasaning ulushi kamayib boradi va oxirida uy to‘liq mijozniki bo‘ladi
Bu yerda muassasa haqiqiy sherik: uy uning ham mulki. Shu bilan birga, bu usulda bir nechta shartnoma (sheriklik, ijara, ulush sotish) birlashadi. Zamonaviy olimlar uni muayyan shartlar bilan joiz deb hisoblaydi, shartlar tafsiloti bo‘yicha esa fikrlar bor.
Hayotiy misol
Aziz uy olmoqchi. Uyning narxi 400 000 000 so‘m. Azizda 100 000 000 so‘m bor, qolgan 300 000 000 so‘mni sherik qo‘yadi.
- 25%Aziz
- 75%Sherik
Aziz uyda yashaydi va sherikning 75% ulushi uchun ijara to‘laydi. Har oy u ijaradan tashqari sherikning ulushidan bir qismini sotib oladi. Masalan, bir necha yildan keyin Azizning ulushi 60% ga oshadi, sherikniki 40% ga tushadi — demak, ijara ham kamayadi. Oxirida uy to‘liq Azizniki bo‘ladi.
Agar uyning qiymatiga zarar yetsa, masalan, yong‘in yoki tabiiy ofat tufayli, zararni sheriklar o‘z ulushlariga qarab ko‘taradi.
Xulosa
- Mushoraka — sarmoyani birlashtirib, birga ish yuritish.
- Foyda kelishilgan nisbatda, zarar esa sarmoya ulushiga qarab bo‘linadi.
- Hech bir sherikka qat’iy foyda kafolatlanmaydi.
- Kamayib boruvchi mushoraka uy olishning sheriklikka asoslangan usuli; tafsilotlarini mutaxassisdan so‘rang.
O‘zingizni tekshiring
3 ta savol. Javobdan keyin darhol izoh chiqadi, natija hech qayerga yozilmaydi.
1.Ikki do‘st birga kafe ochmoqda. Biri ikkinchisiga: «Nima bo‘lsa ham, oyiga 5 000 000 so‘m olasan» deb va’da beradi. Darsga ko‘ra bu nima?
2.Madina 30 000 000 so‘m, Aziz 70 000 000 so‘m qo‘yib sheriklik qildi. Madina ko‘proq ishlagani uchun foydani 50/50 bo‘lishga kelishdi. Bir yilda 10 000 000 so‘m zarar ko‘rildi. Madinaga qancha zarar tushadi?
3.Kamayib boruvchi mushorakada Aziz bir necha yildan keyin uyning 60% iga ega bo‘ldi, sherikning ulushi 40% ga tushdi. Aziz to‘laydigan ijara bilan nima bo‘ladi?
Bugun qiling
Sheriklik kelishuvi uchun tekshiruv ro‘yxatini tuzing
Bilim amalda mustahkamlanadi: bunga 15 daqiqa kifoya.